Felsefe 9 Hidâyetü’l-Hikme Şerh Geleneği ve Mevlânâzâde’nin Hidâyetü’l-Hikme Şerhi

Paylaş:

İs­lâm ilim ge­le­ne­ğin­de şerh ve hâ­şi­ye­le­rin na­sıl bir ko­nu­ma sa­hip ol­du­ğu, bu­gün bi­zim için ne ifa­de et­ti­ği ve han­gi usul ve yön­tem­ler­le tet­kik edi­le­bi­le­ce­ği gi­bi so­ru­lar son yıl­lar­da git­tik­çe da­ha yük­sek bir ses­le dil­len­di­ri­li­yor. Me­de­ni­yet Araş­tır­ma­la­rı Mer­ke­zi, bu so­ru­la­rı İs­lâm fel­se­fe­si ge­le­ne­ği açı­sın­dan so­ran ve Hi­dâ­ye­tü’l-hik­me şerh ge­le­ne­ği çer­çe­ve­sin­de ce­vap­lar bul­ma­ya ça­lı­şan te­zi ve­si­le­siy­le Ab­dul­lah Yor­maz’ı ağır­la­dı.İbn Sî­nâ son­ra­sı İs­lâm fel­se­fe­si ge­le­ne­ği­nin en et­ki­li eser­le­ri­nin ba­şın­da Esî­rüd­dîn Eb­he­rî’nin Hi­dâ­ye­tü’l-hik­me’si gel­mek­te­dir. İbn Sî­nâ fel­se­fe­si­ni kı­sa ve öz­lü bir şe­kil­de ele alan Hi­dâ­ye­tü’l-hik­me, med­re­se­ler­de ders ki­ta­bı ola­rak oku­tul­ma­sı se­be­biy­le üze­ri­ne çok­ça şerh ve hâ­şi­ye ka­le­me alın­mış bir eser­dir. Yor­maz’ın tes­pit­le­ri­ne gö­re, eser üze­ri­ne 17 şerh, 67 hâ­şi­ye ve yak­la­şık 10 hâ­şi­ye­tü’l-hâ­şi­ye ya­zıl­mış­tır. Hi­dâ­ye­tü’l-hik­me’nin te­li­fin­den yak­la­şık bir yüz­yıl son­ra baş­la­yan bu şerh fa­ali­ye­ti, İs­lâm coğ­raf­ya­sı­nın ne­re­dey­se ta­ma­mı­nı kap­sa­ya­cak şe­kil­de 20. yüz­yı­la ka­dar sür­müş­tür.Ha­ya­tı hak­kın­da her­han­gi bir bil­gi bu­lun­ma­yan Mev­lâ­nâ­zâ­de de, Yor­maz’a gö­re, hic­rî 8. yüz­yıl­da ya­şa­mış bir Hi­dâ­ye­tü’l-hik­me şâ­ri­hi­dir. Ese­re ya­zı­lan ilk şerh­ler­den bi­ri­si olan Mev­lâ­nâ­zâ­de şer­hi­nin en önem­li özel­lik­le­rin­den bi­ri­si, Mü­bâ­rek­şâh’ın şer­hi­ni esas ala­rak ve bir an­lam­da onun­la he­sap­la­şa­rak ya­zıl­mış ol­ma­sı­dır. Mev­lâ­nâ­zâ­de şer­hi­nin bir­çok ye­rin­de Mü­bâ­rek­şâh’ı, Eb­he­rî’nin gö­rüş­le­ri­ni doğ­ru an­la­ma­mak­la, ge­tir­di­ği ye­ni ta­nım­lar ve de­lil­ler­le fi­lo­zof­la­rın çiz­gi­si­nin dı­şı­na çık­mak­la eleş­tir­mek­te­dir.Yor­maz’a gö­re, pek çok üst dü­zey şerh gi­bi Mev­lâ­nâ­zâ­de’nin şer­hi de sa­de­ce Hi­dâ­ye­tü’l-hik­me met­ni­ni açık­la­yan bir eser ol­ma­yıp ko­nuy­la il­gi­li de­li­le ge­ti­ri­len iti­raz­la­ra ce­vap ve­ren, Eb­he­rî’nin de­lil­len­dir­me­si­ni uy­gun bul­ma­yıp ye­ni de­lil­ler or­ta­ya ko­yan, şerh et­ti­ği met­ne ek­le­me ve çı­kar­ma­lar ya­pan, ye­ni ta­nım­lar ge­ti­ren di­na­mik bir me­tin­dir. Do­la­yı­sıy­la ese­rin bu özel­lik­le­ri, şerh ya­zım tü­rü­nün met­ni da­ha an­la­şı­lır kıl­ma­sı­nın ya­nın­da, me­tin­le can­lı bir iliş­ki için­de olan bir yön­tem ol­du­ğu­nu gös­ter­mek­te­dir. Di­ğer yan­dan Mev­lâ­nâ­zâ­de’nin şer­hi, Hi­dâ­ye­tü’l-hik­me’nin de için­de bu­lun­du­ğu fel­se­fe kül­li­ya­tı­nın di­ğer me­tin­le­riy­le de (özel­lik­le İbn Sî­nâ’nın eser­le­ri ile Râ­zî ve Tû­sî’nin İbn Sî­nâ’nın el-İşâ­rât ve’t-ten­bî­hât’ına yaz­dık­la­rı şerh­ler­le) ir­ti­bat hâ­lin­de­dir ve şerh bo­yun­ca bu me­tin­le­re sık sık atıf­ta bu­lu­nul­mak­ta­dır.Son ola­rak özel­lik­le bir eser üze­ri­ne ka­le­me alı­nan şerh ve hâ­şi­ye­le­rin tes­pi­ti nok­ta­sın­da, kü­tüp­ha­ne ka­yıt­la­rı ve bib­li­yog­ra­fik eser­ler­de­ki yan­lış­lık­lar se­be­biy­le ya­şa­nan zor­luk­la­ra işa­ret eden Yor­maz, 13. yüz­yıl ve son­ra­sı İs­lâm fel­se­fe ge­le­ne­ği­ni an­la­ya­bil­mek için ki­lit bir ro­le sa­hip olan şerh ve hâ­şi­ye­le­rin han­gi yön­tem­ler­le in­ce­le­ne­bi­le­ce­ği so­ru­su­na he­nüz esas­lı ce­vap­lar üre­ti­le­me­miş ol­ma­sı­nın, bu alan önün­de­ki en bü­yük en­gel ol­du­ğu­nu be­lir­te­rek su­nu­mu­nu son­lan­dır­dı.

Daha fazla göster

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir